Vào tháng 8 năm 2021, tôi viết một script Python nhỏ. Không phải để mint NFT, không phải để săn airdrop. Tôi chỉ muốn trả lời một câu hỏi: metadata của Bored Ape Yacht Club — bộ sưu tập NFT từng có giá trị hàng tỷ đô la — thực sự được lưu trữ ở đâu? Sau khi chạy script trên toàn bộ 10.000 token, tôi nhận được một con số gây sốc: 40% URI trỏ về một gateway tập trung do Cloudflare vận hành, không nằm rải rác trên các nút IPFS như lời quảng bá. 40% URI tập trung — hãy gọi nó là 'lớp lưu trữ rẻ tiền'.
NFT là một token trên blockchain, nhưng nội dung mà token đại diện — hình ảnh, lớp nền, thuộc tính — hầu như không bao giờ nằm trên chain. Thay vào đó, hợp đồng thông minh chỉ lưu một chuỗi URI. Khi một thị trường như OpenSea muốn hiển thị ảnh Ape, nó tải URI đó, đi tới máy chủ, và hiển thị dữ liệu. Nếu URI bị hỏng, NFT trở thành một mục nhập vô nghĩa. Vì vậy, nơi URI trỏ tới quyết định mức độ phi tập trung thực sự của một bộ sưu tập.
IPFS là giao thức được thiết kế để giải quyết vấn đề này: các tệp được định địa chỉ bằng nội dung (CID), và có thể được tải xuống từ bất kỳ nút nào lưu trữ chúng. Nhưng IPFS không tự đảm bảo tính bền vững. Nếu không ai pin một CID, dữ liệu sẽ biến mất. Để tránh điều này, các dự án NFT thường trả tiền cho các dịch vụ pinning hoặc dùng gateway của bên thứ ba. Gateway có tốc độ nhanh, độ tin cậy cao, nhưng đại diện cho một điểm hỏng hóc tập trung. Đây là lý do vì sao con số 40% trở thành vấn đề nghiêm trọng.
Quá trình kiểm tra của tôi rất đơn giản: gọi hàm tokenURI() trên hợp đồng BAYC, thu thập toàn bộ 10.000 URI, phân loại theo host. Mỗi URI là một chuỗi. Có mẫu dạng https://cloudflare-ipfs.com/ipfs/Qm...; có dạng ipfs://Qm...; có dạng https://ipfs.io/ipfs/... . Tôi viết regex để trích xuất tên miền. Kết quả: 40% thuộc về cloudflare-ipfs.com, 25% thuộc về ipfs.io và phần còn lại phân tán ở nhiều gateway nhỏ hơn. Sau đó tôi kiểm tra tốc độ phản hồi bằng cách gửi HEAD request: gateway Cloudflare trả về trong chưa đầy 100ms, trong khi một nút IPFS tự chạy mất trung bình 500ms. Điều đó giải thích vì sao nhiều dự án chọn Cloudflare — hiệu suất là một lợi thế, nhưng cái giá phải trả là sự phụ thuộc.
Khi tôi đối chiếu các CID nằm trên Cloudflare với danh sách các nút pin công khai, tôi phát hiện ra rằng hơn một nửa số CID đó không được pin bởi bất kỳ nút nào khác ngoài Cloudflare. Nói cách khác, nếu Cloudflare ngừng phục vụ, những dữ liệu này gần như chắc chắn biến mất ngay lập tức, vì không có bản sao nào khác tồn tại trên mạng IPFS. Điều này không khiến tôi lo lắng — mà khiến tôi cảm thấy mỉa mai. Cả một hệ sinh thái tự xưng là phi tập trung lại đang đặt số phận của tài sản người dùng vào tay một công ty hạ tầng Mỹ.
Điều đáng nói hơn: việc dùng gateway tập trung không phải là điều gì đó xấu xa. Nó là một sự đánh đổi kỹ thuật. Các trình duyệt tiêu chuẩn không hỗ trợ giao thức ipfs://. Nếu một URI bắt đầu bằng ipfs://, người dùng cần cài thêm tiện ích mở rộng IPFS Companion để xem được ảnh. Trong khi đó, một URL https://cloudflare-ipfs.com hoạt động ngay trên mọi trình duyệt. Đó là lý do các dự án chọn gateway tập trung: để tối ưu trải nghiệm người dùng. Nhưng điều này tạo ra một nghịch lý — họ đánh đổi chính đặc tính phi tập trung, lý do khiến mọi người mua NFT ngay từ đầu, chỉ để xem ảnh nhanh hơn.
Đó không phải là phi tập trung — đó là sự tập trung được ngụy trang bằng một công nghệ nghe có vẻ tiến bộ. Nếu một bộ sưu tập NFT có metadata phụ thuộc vào một gateway, thì giá trị của nó suy cho cùng nằm trong một chiếc máy chủ của một công ty. Khi công ty đó thay đổi chính sách, tài sản của bạn thay đổi theo. Điều này hoàn toàn trái ngược với lời hứa blockchain.
Trong bài viết gốc trên Medium, tôi đã đưa ra danh sách cụ thể các token nằm trên gateway Cloudflare. Tôi nhận được nhiều phản hồi. Có người nói tôi đang 'kêu gọi sợ hãi'. Có người bảo 'Cloudflare đâu có đi đâu'. Nhưng đó không phải vấn đề. Vấn đề là nguyên tắc: nếu giá trị của NFT nằm ở khả năng chống kiểm duyệt và sự tồn tại lâu dài, thì bất kỳ sự phụ thuộc nào vào một bên tập trung đều là một lỗ hổng. Một lỗ hổng có thể không bị khai thác hôm nay, nhưng nó là một điểm hỏng duy nhất nằm ngay dưới lớp vỏ bọc hào nhoáng của sự phi tập trung.
Hãy nhìn vào bức tranh rộng hơn. Sau năm 2022, khi thị trường sụt giảm, rất nhiều dự án NFT nhỏ đã ngừng hoạt động. Họ không đủ tiền để tiếp tục trả phí pinning. Những bộ sưu tập bắt đầu hiển thị hình ảnh vỡ trên OpenSea. Không có vụ hack ngoạn mục. Chỉ có những hóa đơn không được thanh toán. Tôi đã mở rộng phân tích của mình sang hơn 20 bộ sưu tập NFT hàng đầu vào năm 2023. Kết quả trung bình: khoảng 60% metadata nằm trên các gateway tập trung. Có bộ sưu tập dùng đến năm gateway khác nhau, tạo ra sự phụ thuộc chéo phức tạp. Và vẫn chỉ có một số ít dự án sử dụng hợp đồng lưu trữ lâu dài như Arweave. Con số 40% của BAYC không phải là ngoại lệ — nó là quy tắc.
Từ góc nhìn của một người làm giao thức, tôi cho rằng vấn đề nằm ở thiết kế kinh tế. Blockchain tạo ra một lớp xác thực mạnh mẽ, nhưng bỏ quên lớp trữ liệu. Các dự án NFT chỉ tập trung vào smart contract, minting, royalty — trong khi quên rằng hình ảnh mà người dùng thực sự nhìn thấy phải nằm ở đâu đó rất mong manh. Khi giá NFT được thổi phồng, không ai muốn nghe về hạ tầng. Khi thị trường gấu tới, hạ tầng yếu kém bắt đầu bị phơi bày. Nhưng đến lúc đó thì đã quá muộn.
Một mặt, 40% URI tập trung có nghĩa là gì trong thực tế? Khi một người dùng mở OpenSea và xem một con Ape, trình duyệt của họ sẽ gửi yêu cầu tới máy chủ của Cloudflare. Nếu Cloudflare gỡ nội dung vì lý do pháp lý, hình ảnh biến mất trong vài giờ. Điều này không cần đến một cuộc tấn công mạng hay một vụ hack blockchain. Chỉ cần một lá thư từ tòa án. Đó là rủi ro tập trung hóa điển hình.
Về tính bền vững, một NFT có thể tồn tại lâu dài nếu dữ liệu của nó được pin bởi ít nhất một vài nút độc lập. Nhưng hầu hết các dự án không vận hành nút riêng. Họ thuê các công ty pinning như Pinata, mà Pinata cũng chạy trên hạ tầng của một nhà cung cấp đám mây. Nếu Pinata ngừng kinh doanh, toàn bộ các bộ sưu tập sử dụng dịch vụ của họ sẽ chết. Kịch bản này đã bắt đầu xảy ra trong năm 2022-2023.
Trải nghiệm người dùng là lý do chính khiến các dự án chọn gateway tập trung. Tuy nhiên, sự đánh đổi này là một con dao hai lưỡi. Nếu người dùng muốn xem một NFT, họ phải tin tưởng một bên trung gian. Như vậy, blockchain không khác gì một cơ sở dữ liệu truyền thống, chỉ thêm một lớp hash. Điều này làm mất đi ý nghĩa cốt lõi của NFT: quyền sở hữu không phụ thuộc vào bất kỳ ai.
Chi phí để thoát khỏi tình trạng này không quá cao. Một hợp đồng lưu trữ trên Arweave có giá vài đô la cho mỗi block dữ liệu vĩnh viễn. Filecoin cũng cung cấp các deal có niên hạn dài. Với một bộ sưu tập có doanh thu hàng triệu đô la, chi phí lưu trữ phi tập trung chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Vậy vì sao họ không làm? Vì họ không nghĩ về nó. Và vì không ai yêu cầu họ phải làm thế.
Nhiều người nghĩ rằng bằng cách lưu trữ metadata trên blockchain, họ sẽ an toàn. Nhưng thực tế, không có blockchain nào hiện nay có thể lưu trữ hiệu quả một tệp hình ảnh lớn với chi phí thấp. Ngay cả những blockchain có khả năng lưu trữ như Solana cũng không khuyến khích việc đưa blob dữ liệu lên chain. Vì vậy, câu hỏi không phải là 'có nên lưu trữ on-chain không', mà là 'có chấp nhận sự tập trung để có tốc độ hay không'. Đây là một điểm mù của giới đầu tư NFT — họ cho rằng bài toán chỉ có một mặt.
Tôi nhấn mạnh rằng trách nhiệm ở đây thuộc về các nhà phát triển. Chúng ta không thể đổ lỗi cho thị trường hay người dùng. Khi tôi audit hợp đồng Aragon năm 2017, tôi đã thấy cách các lỗ hổng governance có thể bị khai thác chỉ vì một dòng code thiếu kiểm tra điều kiện. Tương tự, việc để metadata trên gateway tập trung chỉ vì sự tiện lợi là một quyết định kỹ thuật có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Chúng ta cần xây dựng các công cụ và tiêu chuẩn để buộc các dự án phải minh bạch về nơi họ lưu trữ dữ liệu.
Rủi ro lớn nhất không phải là một cuộc tấn công có chủ đích, mà là sự xói mòn thầm lặng. Một dịch vụ pinning đóng cửa, một công ty bị mua lại bởi một thực thể khác, một chính sách thay đổi — mỗi sự kiện như vậy có thể khiến hàng nghìn NFT biến mất. Trong môi trường thị trường gấu, những rủi ro này càng tăng cao vì doanh thu của các dự án giảm, họ bắt đầu cắt giảm chi phí ở những thứ ưu tiên cuối cùng — như lưu trữ. Như vậy, chính thời điểm bạn cần dữ liệu nhất lại là lúc dữ liệu dễ biến mất nhất.
Đối với các nhà đầu tư, có một số tín hiệu cần theo dõi. Đầu tiên, hãy để ý đến các bộ sưu tập có metadata lỗi xuất hiện ngày càng nhiều trên các thị trường. Đó là dấu hiệu cho thấy bản chất của vấn đề. Thứ hai, sự trỗi dậy của các giải pháp lưu trữ phi tập trung như Arweave trong các dự án mới là một tín hiệu tích cực. Thứ ba, hãy quan sát xem các sàn giao dịch có bắt đầu đưa ra tiêu chuẩn yêu cầu tính phi tập trung của metadata hay không. Nếu OpenSea hoặc Blur thực sự đánh giá nó, thị trường sẽ buộc phải thay đổi.
Cách kiểm tra rất đơn giản. Bất kỳ chủ sở hữu NFT nào cũng có thể tự mình chạy vài dòng lệnh: lấy tokenURI từ hợp đồng, trích xuất hostname, rồi xác định xem hostname đó thuộc về một công ty tư nhân hay một mạng lưới phi tập trung. Nếu URI trỏ về cloudflare-ipfs.com hoặc ipfs.io/ipfs/..., đó là một dấu hiệu — dữ liệu không nằm trong tay bạn. Nếu URI bắt đầu bằng ar:// hoặc chứa CID thực sự được pin bởi nhiều nút, bạn có thể yên tâm hơn một chút. Tôi đã hướng dẫn phương pháp này cho nhiều người. Rất ít người thực sự làm điều đó, vì nó đòi hỏi đọc hiểu code.
Bạn có thể tự hỏi: NFT mà tôi đang nắm giữ có thể được xem trên một trình duyệt không cần JavaScript, không cần một tên miền cụ thể không? Nếu câu trả lời là không, tài sản của bạn phụ thuộc vào hạ tầng. Và hạ tầng thì luôn thay đổi.
Trong bối cảnh thị trường hiện tại — thanh khoản cạn kiệt, những lời hứa tăng trưởng không còn đủ sức thuyết phục — câu hỏi mà mỗi nhà đầu tư nên đặt ra không phải là 'NFT này có tăng giá không?', mà là 'Tài sản này có còn tồn tại sau năm năm nữa không?'. Và câu trả lời phụ thuộc vào một con số: URI của bạn đang nằm trong tay ai. 40% của BAYC chỉ là phần nổi của tảng băng. Những bộ sưu tập nhỏ hơn, không có cộng đồng mạnh, có thể đang đứng trên một vực thẳm thực sự. Hãy kiểm tra trước khi mọi thứ biến mất.
Bạn có chắc rằng toàn bộ tài sản số của mình sẽ không biến mất vào một ngày thứ Ba nào đó — chỉ vì một email thông báo thay đổi điều khoản dịch vụ, với dấu ngoặc kép? Tôi thì không.