Tôi ghét những buổi họp DAO mà một người nắm giữ 51% token có thể đơn phương đóng băng toàn bộ quyết định. Nhưng tôi còn ghét hơn cái cảm giác khi 99% muốn đi về phía trước, nhưng 1% lại đứng yên và kéo cả đoàn tàu lùi lại. Hôm qua, tôi đọc báo về gói trừng phạt thứ 21 của EU dành cho Nga, bị Hy Lạp phủ quyết chỉ vì hai chữ: vận tải biển. Một quốc gia nhỏ, với lợi ích cục bộ, đã chặn đứng một quyết định mang tính chiến lược của cả khối. Tự nhiên, tôi thấy trước mắt mình hiện ra hình ảnh một DAO: nào là cộng đồng, nào là các proposal, và một whale ngồi ung dung nhấn nút "Reject".
Context: Sự trừng phạt và cái giá của sự đồng thuận
EU đã áp dụng 20 gói trừng phạt đối với Nga kể từ khi xung đột Ukraine nổ ra. Gói thứ 21, dự kiến siết chặt hơn nữa các lĩnh vực năng lượng và vận tải, đã bị Hy Lạp phủ quyết. Lý do: Hy Lạp muốn bảo vệ các công ty vận tải biển của mình, vốn đang kiếm tiền từ việc chuyên chở dầu thô của Nga. Nhìn từ bên ngoài, đây là một vụ "phản bội" lợi ích chung vì lợi ích riêng. Nhưng với tôi, người đã dành gần 10 năm thiết kế các giao thức quản trị phi tập trung, đây là một case study kinh điển về nghịch lý đồng thuận.
Trong DAO, đồng thuận là lý tưởng. Nhưng thực tế, đồng thuận thường dẫn đến bế tắc. Bạn có nhớ DAO Maker? Hay Moloch? Những DAO đầu tiên đã phải đối mặt với vấn đề "thiểu số chặn đa số" thông qua quyền phủ quyết không đối xứng. EU cũng vậy: mỗi quốc gia thành viên có quyền phủ quyết các quyết định về đối ngoại và an ninh (CFSP). Điều này được thiết kế để bảo vệ chủ quyền, nhưng nó cũng tạo ra một lỗ hổng mà bất kỳ ai — từ một tập đoàn vận tải đến một nhóm lợi ích — có thể lợi dụng.
Trong một DAO, quyền phủ quyết là con dao hai lưỡi — vừa bảo vệ vừa hủy diệt.
Core: Cơ chế phủ quyết trong DAO và bài toán của Hy Lạp
Hãy nhìn vào Aragon, giao thức quản trị mà tôi đã phân tích từ năm 2017. Aragon cung cấp một framework cho phép các DAO tùy chỉnh quyền bỏ phiếu. Mặc dù Aragon khuyến khích bỏ phiếu theo tỷ lệ token, nhưng thực tế, nhiều DAO đã thêm vào các cơ chế phủ quyết như “quyền phủ quyết của người sáng lập” hoặc “quyền phủ quyết của đa số 2/3”. Khi tôi làm việc với một dự án DeFi vào năm 2022, họ đã thiết kế một quyền phủ quyết đặc biệt cho nhóm phát triển: chỉ cần một người trong số 5 thành viên cốt cõi phủ quyết, proposal sẽ bị hoãn 7 ngày. Ý tưởng này nghe có vẻ thông minh: cho phép kiểm tra an ninh. Nhưng kết quả là gì? Nhóm phát triển đã lạm dụng nó để chặn các proposal thay đổi lương thưởng, và cộng đồng đã nổi loạn.
Tình huống của Hy Lạp không khác là mấy. Các chuyên gia phân tích chỉ ra rằng Hy Lạp kiểm soát khoảng 20% đội tàu chở dầu thế giới. Khi EU muốn siết chặt các công ty vận tải biển trung chuyển dầu Nga, Hy Lạp đứng trước một sự lựa chọn: hy sinh lợi ích kinh tế trước mắt (mất hàng trăm triệu euro phí vận tải) hay hy sinh lợi ích chính trị dài hạn (mất uy tín trong khối). Họ chọn cái trước. Và họ có quyền làm vậy, vì thể chế cho phép.
Sự thống nhất của EU cũng mong manh như một proposal đang chờ vote.
Dữ liệu từ thị trường stablecoin cũng phản ánh điều này. USDT chiếm hơn 70% thị trường, nhưng dự trữ của Tether chưa bao giờ có audit độc lập thực sự. Cả ngành giả vờ vấn đề này không tồn tại. Cũng giống như EU giả vờ rằng Hy Lạp sẽ không phủ quyết các gói trừng phạt quan trọng. Khi một node oracle trong DeFi có độ trễ phân phối, toàn bộ giao thức có thể sụp đổ. Tương tự, khi một quốc gia thành viên phủ quyết, cả chiến lược trừng phạt bị lung lay. Đây là gót chân Achilles của bất kỳ hệ thống quản trị nào: sự phụ thuộc vào một điểm yếu duy nhất.
Nhưng liệu có giải pháp nào? Trong thế giới DAO, chúng ta có những cơ chế như Quadratic Voting — gán trọng số cho mỗi lá phiếu giảm dần theo số lượng token, hoặc Conviction Voting — yêu cầu một ngưỡng ủng hộ tích lũy theo thời gian. Những cơ chế này giúp giảm thiểu khả năng một thiểu số cứng đầu chặn đứng mọi thứ. Tuy nhiên, chúng lại tạo ra vấn đề mới: sự phức tạp trong tính toán, chi phí gas cao, và cảm giác “bất lực” của những người muốn hành động nhanh.
Contrarian: Ủng hộ quyền phủ quyết — một góc nhìn ngược
Tất nhiên, không phải cứ có phủ quyết là xấu. Hãy nhìn lại: nếu không có quyền phủ quyết của Hy Lạp, ai sẽ bảo vệ các công ty vận tải biển của họ? EU có cơ chế đền bù không? Không. Các nước lớn như Đức, Pháp đã nhiều lần hy sinh lợi ích của các nước nhỏ để đạt được mục tiêu chính sách. Quyền phủ quyết là vũ khí cuối cùng của kẻ yếu. Trong DAO, các holder nhỏ thường bị áp đảo bởi các cá voi. Một vài dự án đã thiết kế “quyền phủ quyết cộng đồng” — yêu cầu một tỷ lệ tối thiểu các địa chỉ tham gia để một proposal có hiệu lực. Điều này ngăn chặn việc một số ít kẻ xấu thông qua các quyết định gây hại cho số đông.
Khi một thành viên có thể chặn cả một gói trừng phạt, đó là lúc chúng ta nhìn thấy bản chất thật của quyền lực tập trung.
Ví dụ, trong DAO của Uniswap, một số proposal về phí đã bị chặn bởi một nhóm nhỏ các nhà cung cấp thanh khoản lớn. Họ có lý do: họ muốn bảo vệ lợi nhuận của mình khỏi các thay đổi đột ngột. Liệu có đúng không? Có, nếu bạn tin vào tinh thần của DeFi: không ai bị ép buộc. Nhưng nếu sự phủ quyết kéo dài, nó sẽ làm tê liệt giao thức. Đây là ranh giới mỏng manh giữa bảo vệ và phá hoại.
Takeaway: Tương lai của quản trị là một cuộc đối thoại bất tận
Câu chuyện của Hy Lạp và EU không phải là một thất bại. Nó là một lời nhắc nhở: không có cơ chế quản trị nào hoàn hảo. Mỗi DAO cần tự tìm ra sự cân bằng giữa hiệu quả và an toàn. Có thể kết hợp nhiều lớp: một lớp hành chính cho các quyết định nhanh (như ủy quyền cho một council nhỏ), và một lớp phủ quyết cho các thay đổi lớn. Aragon đang thử nghiệm điều này với các “role-based permissions”. Tại Zurich, tôi đã witness một dự án thử nghiệm mô hình “Liquid Democracy” kết hợp cả hai. Kết quả ban đầu cho thấy sự hài lòng của thành viên tăng lên, nhưng số lượng proposal bị chặn cũng giảm — không phải vì không có xung đột, mà vì xung đột được giải quyết thông qua đối thoại thay vì phủ quyết cứng nhắc.
Liệu DAO có thể vượt qua nghịch lý quản trị mà EU đang đối mặt không? Hay chúng ta sẽ mãi mãi lặp lại những sai lầm của các thể chế tập trung? Tôi tin vào câu trả lời đầu tiên — bởi vì chúng ta có thể học từ lịch sử, và chúng ta có code. Nhưng code cũng cần trái tim. Và trái tim ấy, như Hy Lạp đã cho thấy, đôi khi thuộc về một ngành vận tải biển nhỏ bé giữa Địa Trung Hải rộng lớn.