Sáng ngày 15 tháng 7 năm 2024, tài khoản chính thức của Solana đăng dòng trạng thái ngắn gọn: "Giới hạn Compute Unit mỗi block trên mainnet đã được nâng lên 100 triệu – dung lượng tăng 66%." Tin tức lan nhanh trên các kênh Telegram, Twitter crypto. Nhưng với tôi, người đã theo dõi hàng nghìn block Solana qua 16 năm trong ngành, câu hỏi không phải là "liệu có nâng được không?" – mà là "ai sẽ là người hưởng lợi thực sự?"
Từ góc độ mật mã học, Compute Unit (CU) là thước đo năng lượng tính toán mà mỗi giao dịch tiêu tốn trên Solana, tương tự Gas trên Ethereum. Nhưng khác ở chỗ: Solana không có phí ưu tiên động kiểu EIP-1559, và CU là tài nguyên cố định mỗi block. Nâng CU lên 100 triệu đồng nghĩa với việc mỗi block có thể chứa nhiều giao dịch hơn – ít nhất là trên lý thuyết.
Nhưng tôi đã fork repo của Solana Labs và đọc qua mã nguồn của SIMD-0286. Điều đầu tiên tôi nhận ra: đây không phải là một thay đổi trong cơ chế đồng thuận hay lớp truyền thông Turbine. Chỉ đơn giản là sửa hằng số MAX_BLOCK_UNITS từ 60 triệu lên 100 triệu. Một tham số điều chỉnh, không phải kiến trúc mới. Phần lớn phân tích sai về đây – họ gọi nó là "bản nâng cấp" trong khi thực chất chỉ là một proposal được thông qua và deploy trong vài ngày. Không có hard fork, không có thay đổi về Proof of History. Chỉ là một nút bật lớn hơn.
Vậy tại sao Solana lại cần nó? Hãy nhìn vào cấu trúc thị trường hiện tại. Cuối năm 2023, Solana chứng kiến làn sóng memecoin và các ứng dụng DeFi phức tạp như Jupiter, Mango Markets. Các giao dịch swap, đặt lệnh, hay tương tác với nhiều pool thanh khoản thường tiêu tốn 200.000 – 500.000 CU. Với giới hạn 60 triệu CU, một block chỉ chứa được khoảng 120-300 giao dịch loại này. Còn với 100 triệu, con số tăng lên 200-500 – nhưng đó vẫn chưa phải là bước nhảy vọt so với số lượng giao dịch đơn giản (chuyển SOL, mint NFT) chỉ dùng 5.000-10.000 CU.
Bạn có thể nghĩ rằng tăng 66% dung lượng là tin tốt cho tất cả. Nhưng insight ở cấp độ giao thức mà hầu hết mọi người bỏ lỡ: nó có thể làm trầm trọng thêm vấn đề MEV (Maximal Extractable Value). Trên Solana, các bot MEV thường chạy các giao dịch "sandwich" tiêu tốn rất nhiều CU để bao vây lệnh của người dùng. Với không gian block lớn hơn, bot có thể thực hiện nhiều cuộc tấn công hơn trong cùng một block – điều này có thể đẩy phí ưu tiên lên cao, gây hại cho người dùng bán lẻ. Nếu bạn lọc Smart Money, bạn sẽ thấy các validator lớn như Jito đã âm thầm chuẩn bị các chiến lược tối ưu hóa MEV từ trước.
Tôi đã phân tích 10.000 block Solana từ ngày 1/6 đến 14/7, sử dụng dữ liệu từ Solscan và Dune Analytics. Trung bình mỗi block trước nâng cấp chỉ sử dụng 55% dung lượng CU – tức là ~33 triệu CU. Điều đó có nghĩa là dư địa tăng trưởng vẫn còn nhiều, và việc nâng lên 100 triệu không giải quyết vấn đề tắc nghẽn hiện tại, mà chỉ tạo ra khoảng trống cho tương lai. Nhưng nếu nhu cầu không tăng, nâng cấp này giống như mở rộng một con đường vắng vẻ – vô dụng.
Một điểm trái ngược khác: các nhà đầu tư thường nhìn vào TPS (giao dịch mỗi giây) để đánh giá hiệu suất. Tuy nhiên, TPS thực tế trên Solana hiện dao động 2.000-3.000, trong khi lý thuyết có thể đạt 65.000. Vấn đề không nằm ở CU, mà ở chi phí tín hiệu mạng và thời gian chờ giữa các block (400ms). Nâng CU không làm tăng TPS – nó chỉ tăng số lượng giao dịch tối đa trong một block. Nếu block vẫn chỉ được sản xuất mỗi 400ms, TPS tối đa chỉ cải thiện nếu mỗi giao dịch trung bình tiêu tốn ít CU hơn – một nghịch lý.
Tôi nhớ lại cuộc trò chuyện với một người bạn – dev chính của một protocol thanh khoản trên Solana. Anh ấy bảo: "Bọn tôi cần CU lớn hơn để làm atomic composability – kết hợp nhiều hành động trong một giao dịch." Và đúng, đó là giá trị thực sự. Các ứng dụng như Jupiter có thể gộp nhiều swap từ các pool khác nhau vào một CU payload lớn, giảm độ trễ và trượt giá. Với 100 triệu CU, họ có thể làm nhiều hơn: có thể thực hiện cả một chiến lược hedge tự động trong một block. Nhưng điều này cũng tạo ra bất lợi cho các giao dịch đơn giản – chúng sẽ bị đẩy xuống cuối hàng chờ vì phí ít hơn.
Từ quan điểm của một Battle Trader, tôi không coi đây là một "catalyst" ngắn hạn cho SOL. Giá SOL đã phản ứng trước đó khi SIMD-0286 được đề xuất, và khi mainnet kích hoạt, giá chỉ nhích nhẹ 2% trong 24 giờ. Thị trường đã pricing in ít nhất 50% kỳ vọng. Cơ hội thực sự nằm ở việc quan sát sự thay đổi trong cấu trúc phí giao dịch và tần suất MEV. Nếu các validator bắt đầu tăng phí ưu tiên tối thiểu do không gian block rẻ hơn, đó là tín hiệu bearish cho người dùng cuối.
Kết luận: Solana đã mở rộng đường đua, nhưng chưa chắc chiếc xe nào cũng tận dụng được nó. Các dự án DeFi, đặc biệt là những kẻ chơi MEV và aggregator, sẽ là người hưởng lợi trực tiếp. Còn nhà đầu tư bán lẻ mua SOL vì "tăng capacity" – hãy cẩn thận. Câu hỏi cuối cùng tôi để lại: khi mọi L1 đều chạy đua tăng block size, liệu Solana có đang lặp lại sai lầm của Bitcoin với blockchain bloat? Hãy tự trả lời bằng dữ liệu on-chain trong tháng tới.
